Utangulizi
Sambamba na kufika kumbukumbu ya mwaka wa kuuawa kishahidi Karima wa Ahlul-Bayt, Hadhrat Fatima Ma’sumah (s.a.), jamii imejaa harufu nzuri ya kumbukumbu na jina la mwanamke huyu mtukufu. Miongoni mwa maombolezo yote na simulizi za kihistoria kuhusu hali yake ya ugeni huko Qum, wakati mwingine tabaka za kina za kisiasa na kimkakati za uhamaji huu uliojenga ustaarabu hupuuziwa; uhamaji ambao haukuwa safari ya kulazimishwa, bali ilikuwa hatua ya makusudi katikati ya mazingira ya ukandamizaji wa zama za Bani Abbas. Katika fursa hii, tumeamua kuchunguza kwa mtazamo wa kiuchanganuzi vipengele vilivyofichika vya tukio hili la kihistoria. Hujjatul-Islam Amir Hasan Muzaffari-Zad, mtaalamu na mtafiti wa historia, katika mahojiano haya anachunguza kwa makini mazingira ya kihistoria, harakati za Alawiyyina na usimamizi wenye hekima wa Maimamu Ma’sumina (a.s.) katika kipindi hicho, na kufichua ukweli unaoonesha jinsi Hadhrat Ma’sumah (s.a.), kwa kuchagua njia na kufanya makazi huko Qum, alivyobadilisha mizani ya nguvu kwa manufaa ya mkondo wa haki.
Katika mazungumzo haya utasoma:
*Kwa nini Karima wa Ahlul-Bayt (s.a.) alielekea Iran?
*Nafasi ya kabila la Ash’ari na kutenganisha mielekeo yake ya kimawazo.
*Kwa nini Isfahan haikufaa kwa ajili ya kueneza Ushia, na kwa nini njia ya uhamaji ilibadilishwa kuelekea Qum?
*Safari ya Hadhrat Ma’sumah (s.a.); mkakati wa kufichua sura halisi ya Ma’mun.
*Uchambuzi wa kimkakati wa harakati ya msafara wa Alawiyyina; mtihani kwa Ma’mun.
*Hazrat Ma’sumah (s.a.); msimuliaji wa nafasi ya Mashia na uhusiano wao na Qum.
*Nafasi ya Hadhrat Ma’sumah (s.a.); kitovu cha kueneza Ushia.
*Hadithi ya Haramu nne kwa mtazamo wa Imam Sadiq (a.s.).
Nafasi ya kielimu na kudhihirika daraja la umaasumu la Hadhrat Ma’sumah (s.a.).
*Uchambuzi na tafakuri kuhusu suala la Hadhrat Ma’sumah (s.a.) kutokuolewa.
*Pendekezo la kusoma; vitabu vitatu vyenye nyaraka kuhusu Hadhrat Ma’sumah (s.a.).
Kwa nini Karima wa Ahlul-Bayt (s.a.) alielekea Iran?
Kwa jina la Mwenyezi Mungu, Mwingi wa Rehema, Mwenye Kurehemu.
Kuhusu suala la uhamaji wa Karima ya Ahlul-Bayt, Hadhrat Fatima Ma’sumah (s.a.), kuelekea katika ardhi ya Iran, kuna jambo moja muhimu ambalo tunapaswa kulizingatia ili kuelewa kwa kina tukio hili: uhamaji huu haukuwa tukio la ghafla na la kushtukiza; bali ilikuwa kiungo katika mlolongo mrefu.
Jambo la kwanza ninalopaswa kulisisitiza ni kwamba; harakati ya uhamaji kuelekea Iran na safari ya Mashia kuelekea ardhi hii ilianza tangu karne ya kwanza Hijria, lakini niruhusuni tuliangalie jambo hili kwa undani zaidi.
Katika kipindi cha Muawiya, tulishuhudia sera ya ukatili na yenye malengo maalumu, alifuata sera ya “kuwatenga na kuwahamisha kwa lazima.” Ibn Ziyad na maafisa wengine wa Bani Umayya waliwahamisha makabila mengi na makundi yaliyokuwa na mwelekeo wa moyoni kuwaelekea Ahlul-Bayt (a.s.), kutoka Iraq na Sham kuelekea Iran na eneo la Khurasan.
Hapa kuna jambo la kihistoria lenye umuhimu wa pekee; watu hawa si lazima wawe “Mashia wa kiitikadi na wa kimjadala” kwa maana kamili tunayoijua leo; bali walikuwa “wapenzi” wa Ahlul-Bayt. Walikuwa watu ambao mioyo yao ilikuwa imefungamana na wilaya. Muawiya, kwa ujanja, aliwaondoa katika vituo vya mamlaka na badala yao akaweka makabila yaliyomuunga mkono Bani Umayya, ili kudhoofisha msingi wa kijamii uliowazunguka Ahlul-Bayt.
Lakini hatua muhimu ya uhamaji huu tunapaswa kuitafuta katika kipindi cha Imam Sajjad (a.s.).
Hebu fikiria; ilikuwa ni zama za ukandamizaji na udikteta wa umwagaji damu wa Hajjaj bin Yusuf Thaqafi, Ilikuwa ni kipindi ambacho kutokana na ukatili uliokithiri, magereza yalijaa Mashia na wapenzi wa Ahlul-Bayt, na mauaji ya watu wengi yalifanyika. Katika mazingira haya ya kutisha, Mashia hawa hawakuwa na njia nyingine isipokuwa kuhama, hapo ndipo makundi makubwa ya wapenzi wa Ahlul-Bayt yalipoelekea katika ardhi ya Iran ili chini ya ulinzi wa ardhi hii, waweze kuhifadhi maisha yao pamoja na imani zao.
Kwa hiyo, tunapozungumzia uhamaji wa Hadhrat Ma’sumah (s.a.), hatupaswi kuuchukulia kama tukio lililotokea pekee yake; bali harakati hii ilikuwa kilele cha mkondo wa kihistoria ulioanza katika karne ya kwanza na ambao katika kipindi cha Imam Sajjad (a.s.) ulikuwa umegeuka kuwa wimbi kubwa la uhamaji.
Nafasi ya kabila la Ash’ari na kutenganisha mielekeo yake ya kimawazo
Katika kuendelea, ni vizuri kutaja makabila mawili muhimu yaliyokuwa na nafasi katika uhamaji huu; moja ni kabila la Bani Nait, na jingine ni kabila maarufu la Ash’ari.
Kuhusu Waash’ari wa Qum, sote tunafahamu majina kama Zakariya bin Adam au Ahmad bin Musa Ash’ari, ambao makaburi yao yako katika makaburi ya Sheikhān huko Qum na yanajulikana sana.
Jambo muhimu linalopaswa kuwekwa wazi hapa ni mtazamo wa jumla kuhusu kabila hili, watu wengi hudhani kwamba kwa kuwa Abu Musa Ash’ari alikuwa kiongozi wa mkondo uliokuwa dhidi ya Ahlul-Bayt, basi kabila lote lilikuwa dhidi ya Ahlul-Bayt. Lakini ukweli ni kwamba ni vigumu kupata kabila ambalo tunaweza kusema lilikuwa lote Mashia na kwamba hakukuwa na mtu yeyote asiye Shia miongoni mwao.
Kabila la Ash’ari pia lilikuwa hivyo na liligawanyika katika makundi mawili. Pamoja na mkondo uliokuwa dhidi ya Ahlul-Bayt, ambao kiongozi wake alikuwa Abu Musa Ash’ari, tunaye pia mtu kama Malik bin Amir Ash’ari, ambaye alikuwa miongoni mwa Mashia na wapenzi wa Ahlul-Bayt. Kwa hiyo, tofauti za mielekeo hii zilikuwepo katika makabila mengi ya zama hizo, na haipaswi kuhukumiwa kabila zima kwa mtazamo mmoja wa jumla.
Jambo la kuzingatia hapa ni kwamba bwana Malik bin Amir Ash’ari mwenyewe alifika mbele ya Mtume. Alikuwa miongoni mwa watu wachache waliofika kwa Mtume kwa utafiti na shauku yao wenyewe, na baada ya kuwa na mazungumzo maalumu na Mtume, akaukubali Uislamu. Hatua hii ya hiari na yenye ufahamu ya kuelekea kwenye ukweli ilikuwa jambo adimu sana katika zama hizo. Mwanawe alikuwa Sa’ib bin Malik bin Amir, yule mtu tuliyemwona katika tamthilia ya Mukhtarnameh, alikuwa miongoni mwa maswahaba waaminifu wa Mukhtar, aliyesimama pamoja naye hadi dakika za mwisho na kuuawa kishahidi katika njia hiyo.
Katika kipindi cha Imam Sajjad (a.s.), mwana wa Sa’ib, yaani Muhammad bin Sa’d bin Malik, pamoja na familia na kabila lake, waliamua kuhama. Mwanzoni walielekea Isfahan, lakini wakiwa njiani walibadilisha njia yao.
Kwa nini Isfahan haikufaa kueneza Ushia na kwa nini njia ya uhamaji ilibadilishwa kuelekea Qum?
Sasa, kwa nini walibadilisha njia na kuelekea Qum?
Uwezekano mkubwa ni kwamba walikuwa wameelekezwa na Imam Sajjad (a.s.) kwamba Isfahan wakati huo haikuwa na uwezo wala mazingira yanayohitajika kwa ajili ya kueneza mafundisho ya Ahlul-Bayt, Isfahan ya wakati huo ilikuwa na watu wengi waliokuwa wa madhehebu ya Sunni, na uwepo wa watu wenye msimamo mkali dhidi ya Ahlul-Bayt ulifanya mazingira ya shughuli za Mashia kuwa magumu.
Kwa sababu hiyo, walibadilisha njia kuelekea Qum na kukaa pamoja na kabila ambalo familia ya Hani bin Urwah ilikuwa ndiyo viongozi wake. Kwa kuwasili familia hizi zenye ushawishi, Qum kivitendo ikawa kituo na ngome kuu ya kueneza Ushia katika zama hizo.
Kufa baada ya matukio ya Ashura na ukandamizaji uliofuatana kulikuwa karibu kumekosa kabisa Mashia, na idadi ya Mashia humo ilipungua sana; hadi katika kipindi cha Imam Baqir na Imam Sadiq (a.s.), hali ilipobadilika tena na Kufa kurejesha umaarufu wake wa Kishia.
Katika kipindi hiki, sehemu kubwa ya wanafunzi wa shule ya Ahlul-Bayt (a.s.) walikuwa wakazi wa Qum.
Kugeuka Qum kuwa ngome muhimu zaidi ya Ushia nchini Iran kulichochea upinzani na uadui wa wafuasi wa Aammah (Masunni wa wakati huo), kwa sababu katika zama hizo maeneo mengi ya Iran yalikuwa ya Sunni. Mkinzano huu uliathiri hata fasihi ya watu wa kawaida na chuki za kale za kikanda, kiasi kwamba shairi maarufu linalosema “Qum si nzuri wala Kashan...”, lililotokana na chuki za kidini za miji kama Isfahan ya wakati huo dhidi ya ngome hizi mbili za Kishia, lilitungwa.
Ushia thabiti na roho ya watu wa Qum ya kutokubali kunyenyekea ilijulikana sana miongoni mwa makhalifa na watawala wa Bani Abbas kiasi kwamba walipendelea kushughulika nao kwa tahadhari. Kwa kawaida waliwatuma Qum magavana waliokuwa na uwezo wa kuvumiliana na watu; kwa sababu mtawala yeyote ambaye angeanzisha uhasama, watu wa Qum walikuwa wakimfukuza mjini, hata katika historia imeelezwa kwamba baadhi ya watawala, kwa kuhofia kukabiliana na watu shupavu wa Qum, walijenga makao yao ya utawala nje ya eneo kuu la mji.
Watu wa Qum hawakuwa tayari kuafikiana na watawala madhalimu na wenye misimamo mikali, katika kitabu cha kale cha karne ya nne na ya tano Hijria, ambacho pia kimechapishwa na Chuo Kikuu cha Tehran.
Kwa vyovyote vile, Qum katika historia yote imekuwa ikijulikana kuwa ngome imara na isiyopenyeka ya Ushia; nafasi ambayo kwa uhamaji wenye baraka wa Hadhrat Fatima Ma’sumah (s.a.) ilipata heshima ya milele na kulifanya jina la eneo hili lijulikane katika ulimwengu wa Kiislamu.
Uchambuzi wa kihistoria: Safari ya Hadhrat Ma’sumah (s.a.); mkakati wa kufichua sura halisi ya Ma’mun
Kwa mujibu wa baadhi ya nyaraka za kihistoria, safari ya Hadhrat Ma’sumah (s.a.) kuelekea Iran, Khurasan na Marw ilifanyika kwa mwaliko na amri ya Imam Ridha (a.s.). Safari hii ilikuwa sehemu ya mpango wa kimkakati wa Imam wa kufichua asili halisi ya Ma’mun.
Ma’mun, kwa kujifanya kuwa mtu mwenye uchamungu na kuonesha kana kwamba alikuwa rafiki wa Ahlul-Bayt (a.s.), alijaribu kujionesha kuwa mtu mwenye sura inayokubalika. Imam Ridha (a.s.), kwa kumwalika Bibi Ma’sumah (s.a.) kusafiri kwenda Marw, alikusudia kwamba kupitia uwepo wa msafara wa Alawiyyina, kifuniko cha uongo cha Ma’mun kiondolewe na sura yake mbaya iwe wazi kwa umma.
Katika safari hii, Bibi Ma’sumah (s.a.) alisafiri pamoja na ndugu zake watano. Jambo muhimu ni kwamba Hazrat Ma’sumah (s.a.) na Imam Ridha (a.s.) walikuwa na mama mmoja, Najmah-Khatun, wakati ndugu zake wengine walitokana na wake wengine wa Imam Kazim (a.s.). Aidha, katika safari hii Imam Jawad (a.s.) hakuwepo, jambo ambalo kutokana na mazingira ya kiusalama na hatari ya njia hiyo linaeleweka.
Kama ilivyotabiriwa, harakati hii ilikabiliwa na radi amali mkali kutoka kwa utawala, kiasi kwamba majeshi ya Ma’mun yaliuzingira na kuukandamiza msafara huo wakiwa njiani.
Uchambuzi wa kimkakati wa harakati ya msafara wa Alawiyyina; mtihani kwa Ma’mun
Miongoni mwa mambo muhimu katika kuchambua safari ya Bibi Ma’sumah (s.a.) na wenzi wake kuelekea Iran ni “kuwa wazi hadharani” kwa harakati hii. Msafara huu ungeweza, kwa ajili ya kulinda usalama wake, kupita katika njia za pembeni au kusafiri kwa siri ili usilete mashaka; lakini uchaguzi wa makusudi wa “njia kuu” unaonesha kuwa kulikuwa na lengo la kimkakati.
Imam Ridha (a.s.) kupitia harakati hii alimweka Ma’mun katika mtihani wa kivitendo, ikiwa madai ya Ma’mun kwamba alikuwa rafiki wa Ahlul-Bayt (a.s.) na msaidizi wa Bani Hashim yalikuwa ya kweli, alipaswa kuupokea msafara huu uliokuwa umetokana na familia ya Mtume kwa heshima na taadhima. Lakini mwenendo mkali na wa ukandamizaji wa majeshi ya Ma’mun ulithibitisha wazi kwamba madai yake hayakuwa chochote isipokuwa kifuniko cha kuudanganya umma.
Mazingira ya kisiasa; zama zenye misukosuko
Hali ya kisiasa katika kipindi cha Ma’mun ilikuwa ngumu sana na yenye ukandamizaji kwa Mashia. Ukali wa shinikizo hili na hatua kali za utawala wa Bani Abbas ulisababisha kipindi hiki kushuhudia idadi kubwa zaidi ya maasi dhidi ya utawala wa makhalifa, kiasi kwamba baadhi ya wanahistoria wameorodhesha hadi maasi makubwa 18 katika kipindi cha utawala wa Ma’mun.
Miongoni mwa maasi muhimu zaidi tunaweza kutaja yafuatayo:
- Uasi na kuuawa kishahidi Ibrahim bin Musa.
- Uasi na kuuawa kishahidi Zaid bin Musa huko Misri.
- Uasi wa Ahmad bin Musa (Shahcheragh) huko Shiraz, ambao una simulizi na hadithi maarufu za kihistoria zinazohusiana nao.
Kwa ujumla, maasi haya yanaonesha wimbi la kutoridhika Alawiyyina na Mashia dhidi ya sera mbili zinazokinzana na za ukandamizaji za Ma’mun.
Bibi Ma’sumah (s.a.); msimuliaji wa nafasi ya Shia na uhusiano wake na Qum
Tukiichunguza simulizi ya Bibi Ma’sumah (s.a.), tunabaini kwamba yeye, akiwa msimuliaji mashuhuri, alikuwa na nafasi muhimu katika kufafanua nafasi ya Mashia na wapenzi wa Ahlul-Bayt (a.s.). Karibu simulizi yote iliyonukuliwa kutoka kwake inasisitiza nafasi ya juu ya wapenzi wa Ahlul-Bayt (a.s.), simulizi hii inaendana kikamilifu na hadhi ya kihistoria ya Qum; kana kwamba Hadhrat Ma’sumah (s.a.) kupitia simulizi hii aliweka msingi wa kuifanya Qum itambulike kuwa kituo cha Ushia na ngome kuu ya wapenzi wa Ahlul-Bayt (a.s.).
Nafasi ya Bibi Ma’sumah (s.a.); kitovu cha kueneza Ushia
Jambo jingine la kushangaza sana ni kwamba simulizi nyingi zaidi kuhusu yeye zimetolewa kutoka kwa Imam Sadiq (a.s.); na hilo lilitokea katika kipindi ambacho bado baba yake mtukufu, Imam Musa bin Ja’far (a.s.), alikuwa hajazaliwa. Jambo hili linaweza kuwa miongoni mwa mambo ya ghaibu na miujiza ya Ahlul-Bayt (a.s.), kwa hakika, Imam Sadiq (a.s.) alitumia fursa ya wakati uliokuwepo ili kuimarisha nafasi ya Hadhrat Ma’sumah (s.a.).
Hili linaonesha kwamba Hadhrat Ma’sumah (s.a.) ni kilele na “kitovu” cha kueneza na kuupa Ushia hadhi, ili Ushia uweze kupata nguvu na kuenea zaidi; nafasi ya kipekee sana ambayo tunaiona kwa kiwango kidogo miongoni mwa wajukuu wengine wa Maimamu.
Simulizi ya Hadhrat Ma’sumah (s.a.) kwa kiasi kikubwa inazunguka mhimili wa kuwapa utambulisho wafuasi wa Ahlul-Bayt (a.s.). Yeye, akiwa katika nafasi ya msimuliaji mashuhuri, ameeleza sifa, utukufu na nafasi ya juu ya “wapenzi wa Ahlul-Bayt.” Kwa hakika, simulizi hii ni ramani ya njia ya kuutambua uhalisi wa Ushia na thamani ya wapenzi wa Ahlul-Bayt.
Hadithi ya Haramu nne kwa mtazamo wa Imam Sadiq (a.s.)
Kuna riwaya maarufu na yenye maana kubwa kutoka kwa Imam Sadiq (a.s.) ambayo huenda wengi wenu mmeisikia mara nyingi, na kwa sababu ya kurudiwa kwake sana, imejikita katika akili za wengi, Imam (a.s.) anasema:
«إِنَّ لِلَّهِ حَرَماً وَ هُوَ مَکَّةُ، وَ لِرَسُولِهِ حَرَماً وَ هُوَ الْمَدِینَةُ، وَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ حَرَماً وَ هُوَ الْکُوفَةُ، وَ لَنَا حَرَماً وَ هُوَ بَلَدُ قُمَّ، وَ سَتُدْفَنُ فِیهَا امْرَأَةٌ مِنْ وُلْدِی تُسَمَّی فَاطِمَةَ...»
(Hakika Mwenyezi Mungu ana Haram ambayo ni Makka, na Mtume Wake ana Haram ambayo ni Madina, na Amirul-Mu’minina (a.s.) ana Haram ambayo ni Kufa, na sisi Ahlul-Bayt (a.s.) tuna Haram ambayo ni mji wa Qum. Hivi karibuni mwanamke mmoja kutoka katika kizazi changu, aitwaye Fatima, atazikwa katika mji huu.)
Jambo la kihistoria kuhusu Kufa na Najaf
Hapo zamani, eneo la Najaf lilitambulika zaidi kuwa sehemu ya “Kufa,” baadaye baada ya kaburi tukufu la Amirul-Mu’minina (a.s.) kudhihirika, mji wa Najaf ulijengwa. Jambo la kuvutia ni kwamba jina “Najaf” lina asili kutoka katika neno “Ney-Jaf”, yaani eneo lililokuwa limefunikwa na maeneo makavu yenye mianzi, ambalo baadaye jina lake lilibadilika na kuwa Najaf.
Riwaya hii inaonesha kwa uwazi uhusiano wa kina na nafasi ya pekee ya mji wa Qum katika mfumo wa fikra na itikadi wa Ahlul-Bayt (a.s.).
Imam Swadiq (a.s.) aliendelea katika riwaya hiyo kwa kusema:
«فَمَنْ زَارَهَا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ»
“Mwenye kumzuru, Pepo huwa ni wajibu kwake.”
Kauli hii ilitamkwa katika kipindi ambacho hata Imam Kadhim (a.s.) alikuwa bado hajazaliwa, sembuse Hazdhat Ma’sumah (s.a.).
Hapa linajitokeza swali: Kwa nini Imam Swadiq (a.s.) hakutaja jina la baba yake na hakueleza wazi kwamba Fatima huyu ni binti wa Imam yupi?
Jibu linaweza kutafutwa katika mambo mawili:
1. Kulinda usalama na mkakati wa kisiasa (Taqiyyah)
Imesemekana kwamba lengo lilikuwa kulinda maisha yake yasije yakawa hatarini. Kwa kuwa ilitarajiwa kwamba yeye angekuja Qum na kwamba Qum ingebadilika kuwa Haram na ngome ya Ahlul-Bayt, ikiwa utambulisho wake kamili ungejulikana, utawala wa Bani Abbas ungezuia safari yake ili kuzuia Qum isifikie nafasi hiyo ya kisiasa na kidini.
2. Utaratibu wa Imam Kadhim (a.s.) wa kuwapa majina
Imenukuliwa kwamba Imam Kadhim (a.s) alikuwa akiwapa binti zake wote jina “Fatima.” Huenda mtu akauliza: “Lakini tunaye Imamzadeh Zaynab binti Musa huko Isfahan; basi utaratibu huu ukoje?”
Jibu ni kwamba wanawake hao wakuu, pamoja na majina yao halisi, walikuwa pia na majina mengine kama Nargis, Rayhanah na mengineyo, ambayo walijulikana nayo. Lakini kuchaguliwa kwa jina rasmi la “Fatima” kwa wote kulikuwa na lengo la kumfanya yule “Fatima” ambaye angezikwa Qum abaki katika hali ya kutotambulika, ili adui asiweze kumtambua na kumzuia; huu ulikuwa mkakati wa busara ambao tunaona mfano wake pia katika kuwapa majina watoto wa Imam Hussein (a.s.), ambapo watoto kadhaa walipewa jina “Ali.”
Kama ulivyotaja hatua hii inafanana kabisa na aliyoyafanya Abu Abdillah Hussein (a.s.); aliwapa baadhi ya wanawe jina “Ali” ili adui asijue ni yupi miongoni mwao ambaye angekuwa Imam wa baadaye na hivyo kuhifadhi maisha ya Imam.
Katika tukio la Ashura pia, wakati Ali al-Akbar (a.s.) alipouawa kishahidi, adui alidhani kwamba mambo yamekwisha na kwa kuwa Imam Sajjad (a.s.) pia alikuwa mgonjwa, hawakumjali, wakidhani kwamba naye angekufa mwenyewe! Ni kwa hila kama hizi ndipo maisha ya Imam aliyefuata yalipohifadhiwa.
Kuuawa kishahidi Bibi Ma’sumah (s.a.) wakati wa uhai wa Imam Ridha (a.s.)
Kwa mujibu wa nyaraka za kihistoria, Bibi Ma’sumah (s.a.) aliuawa kishahidi wakati wa uhai wa Imam Ridha (a.s.), na akazikwa huko Qum. Jambo hili lenyewe ni miongoni mwa vipengele vya kudhulumiwa na kuwa mgeni kwa Imam Ridha (a.s.), ambaye anajulikana kwa jina la “Gharib al-Ghuraba”.
Riwaya ya Allamah Majlisi (r.a.) kuhusu kumzuru Bibi Ma’sumah (s.a.)
Allamah mtukufu Majlisi (r.a.), katika juzuu ya 99 ya Bihar al-Anwar (katika mlango unaohusu kumzuru Bibi Fatima Ma’sumah huko Qum), amenukuu riwaya ya ajabu:
Mtu mmoja kutoka Qum aitwaye Sa’d alimfikia Imam Ridha (a.s.). Imam akamwambia:
“Ewe Sa’d! Kwa hakika mna kaburi letu huko [Qum].”
Sa’d kwa mshangao akauliza: “Nijitoe mhanga kwa ajili yako! Je, unakusudia kaburi la Fatima, binti wa Musa bin Ja’far (a.s.)?” Imam akasema: “Hapana.”
Kwa nini Sa’d aliuliza swali hilo? Kwa sababu wakati huo kulikuwa na Imamzadeh wengi huko Qum, hivyo Sa’d akafikiri huenda Imam alikuwa akimkusudia mtu mwingine.
Kauli “عارفاً بِحَقِّها” (akiwa anaitambua haki yake) inaonesha daraja ya ajabu ya Hadhrat Ma’sumah (s.a.); kwa sababu kauli ya “kutambua haki” kwa kawaida hupatikana katika riwaya zinazohusu ziara ya Maimamu Ma’sumina, kama vile kumzuru Imam Husayn (a.s.) huko Karbala au Imam Ridha (a.s.) huko Tus: “Mwenye kumzuru huku akiitambua haki yake.” Hili linaonesha kwamba mwanamke huyu pia, kama Ma’sumina, ana haki ya juu inayopaswa kutiiwa na ana nafasi tukufu sana.
Aidha, miongoni mwa Imamzadeh, kuna watu wawili tu watukufu ambao wana ziara iliyonukuliwa kutoka kwa Imam Ma’sum (yaani ziara iliyotungwa na kunukuliwa kutoka kwa Imam Ma’sum): mmoja ni Qamar Bani Hashim, Hadhrat Abul-Fadhl al-Abbas (a.s.), na mwingine ni Bibi Fatima Ma’sumah (s.a.); na inaonekana kwamba hakuna Mtoto wa Imam
mwingine mwenye sifa kama hii.
Katika matini hiyo hiyo ya ziara iliyonukuliwa kutoka kwa Imam Ma’sum imekuja:
«یا فاطِمَةُ اشْفَعِی لِی فِی الجَنَّة»
“Ewe Fatima, niombee katika Pepo.”
Hii ni kauli yenye maana kubwa sana ambayo haioneshi tu uombezi wa kuokoka na Moto wa Jahannam, bali pia inaonesha daraja yake ya uombezi kwa ajili ya kuinuliwa daraja za Waumini ndani ya Pepo. Kwa watu kama sisi, ikiwa fadhila za Mwenyezi Mungu zitatufikia na tukawa miongoni mwa watu wa Peponi, kufikia jirani na daraja za juu za Ahlul-Bayt (a.s.) kunahitaji msaada na fadhila ya Bibi Ma’sumah (s.a.), ili atuunganishe na makazi hayo ya juu.
Kisha Imam Ridha (a.s.) akamfundisha Sa’d adabu na matini ya ziara:
«فَإِذا أَتَیْتَ الْقَبْرَ فَقُمْ عِنْدَ رَأْسِها مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ...»
“Unapofika kwenye kaburi, simama upande wa kichwa chake ukiielekea Qibla...”
Laiti Mwenyezi Mungu angeturuzuku upana wa moyo, hali ya kiroho na mapenzi ndani ya nyoyo zetu, ili kwa shauku kubwa na zaidi ya hapo awali tuweze kuzuru Haram hii yenye nuru; hasa kwa kuwa hatuko mbali sana na Qum, na katika jambo hili tusije tukawa miongoni mwa wasiothamini neema.
Nafasi ya kielimu na kudhihirika daraja ya umaasumu ya Hadhrat Ma’sumah (s.a.)
Kuhusu nafasi ya kielimu ya Bibi Ma’sumah (s.a.), nyaraka na ushahidi wa kihistoria unaonesha kwamba hata katika utoto wake alikuwa na kipaji cha kipekee na shakhsia ya juu sana ya kielimu.
Kwa mfano, imenukuliwa kwamba baadhi ya Mashia walifika kwenye mlango wa nyumba ya Imam Kadhim (a.s.) ili kuuliza maswali yao ya kidini, lakini Imam hakuwa nyumbani. Wakati huo, Bibi Ma’sumah (s.a.), ambaye alikuwa mtoto wa miaka minne au mitano, aliwapokea na kuyajibu maswali yao.
Tukio hili ni jibu thabiti na linalostahili kwa wale ambao wakati mwingine, kwa mtazamo wa juu juu, huwa na mashaka kuhusu hadhi na daraja ya mabinti wa Ahlul-Bayt (kama vile Hadhrat Ruqayyah (s.a.)); kwa sababu katika shule ya Ahlul-Bayt, umri si kipimo cha ukubwa na busara, na watu hawa watukufu tangu utotoni walikuwa wamebeba nuru za elimu na hekima ya Mwenyezi Mungu.
Tuchukulie kwamba, kwa mfano, tukio hilo lilitokea kama ilivyosimuliwa: Bibi Ma’sumah alikuwa mtoto wa miaka minne au mitano na baba yake hakuwa nyumbani. Yeye akawaambia: “Maswali yenu ni yapi?” Wakaeleza maswali yao, naye Hadhrat Ma’sumah akawajibu, wakaandika majibu hayo na kisha wakaondoka ili warudi katika makazi na nchi yao.
Wakiwa njiani walikutana na Imam Kadhim (a.s.), wakasema:
“Ewe bwana wetu! Tulikuwa na baadhi ya maswali, na binti yako ametujibu.”
Imam akawauliza: “Amejibuje?”
Wakasoma majibu hayo, ndipo Imam akasema:
“فداها أبوها”
“Baba yake ajitoe mhanga kwa ajili yake.”
Hili pia lenyewe linaonesha na kuthibitisha daraja ya umaasumu kwake, mtu Ma’sum anaposema “ajitoe mhanga kwa ajili ya mtu fulani,” hilo linaonesha nafasi ya umaasumu; ni sawa na tulichonacho kuhusu Qamar Bani Hashim, ambapo Abu Abdillah al-Husseinn (a.s.) alisema kumhusu:
“يا أخي، بنفسي أنت”
“Ewe ndugu yangu, nafsi yangu ijitoe mhanga kwa ajili yako.”
Jambo la mwisho ni kwamba kwa mujibu wa nyaraka zilizopo, Hadhrat Ma’sumah (s.a.) alipewa sumu na kwa kweli akafariki kutokana na sumu hiyo. Baadhi ya mapokezi pia yanaeleza kwamba kutokana na mateso aliyoyapata, na kwa sababu ya msiba na majonzi aliyokumbana nayo baada ya idadi kubwa ya wafuasi wake kuuawa mbele yake, alikuja Qum na inaonekana kwamba alikaa huko kwa muda mfupi.
Mahali pa makazi na kaburi lake la milele
Wakati Hadhrat Ma’sumah (s.a.) alipofika Qum, mmoja wa wakubwa wa mji huo alimwalika kwenye bustani yake binafsi. Bibi Ma’sumah (s.a.) akafanya makazi katika eneo hilo, na baada ya muda mfupi akafariki katika bustani hiyo na kuzikwa hapo; bustani ambayo leo imegeuka kuwa Haram yake tukufu na ni mahali pa ibada kwa Mashia na wapenzi wa Ahlul-Bayt (a.s.).
Uchambuzi na tafakuri kuhusu suala la Hazrat Ma’sumah (s.a.) kutokuolewa
Kuhusu sababu ya kutokuolewa kwake (ambapo wakati wa kuuawa kwake kishahidi alikuwa na umri wa kati ya miaka 25 na 28), hoja mbalimbali zimejadiliwa ambazo zinahitaji tafakuri zaidi:
1. Kukosoa mtazamo wa “kutopatikana mtu anayelingana naye”
Baadhi wanaamini kwamba kwa sababu ya nafasi yake ya juu ya kiroho, hakupatikana mtu mwenye hadhi inayolingana naye. Lakini hoja hii si yenye ushawishi wa kutosha; kwa sababu katika utamaduni wetu wa kidini, ndoa ni njia ya kukamilisha dini, na kutopatikana tu kwa mtu mwenye daraja sawa si kizuizi cha kisheria wala kiakili cha kufunga ndoa.
Ushahidi wa jambo hili ni ndoa ya Hadhrat Zaynab (s.a.). Bwana Abdullah bin Ja’far (ambaye kwa mtazamo wangu alikuwa mtu mwenye hadhi ya juu), ingawa alikuwa shakhsia mwenye kuheshimiwa, bila shaka hakuwa sawa na Bibi Zaynab (s.a.) kwa daraja na nafasi ya kiroho; hata hivyo, Hadhrat Zaynab (s.a.) aliolewa.
2. Kukosoa mtazamo wa “ndoa ingezuia uhamaji”
Baadhi wanafikiri kwamba kwa kuwa uhamaji wake kuelekea Iran ulikuwa mpango wa Mwenyezi Mungu na jambo lililotabiriwa (na Imam Sadiq (a.s.)) ndoa ingeweza kuwa kizuizi cha uhamaji huo, kwa sababu ruhusa ya mume ingehitajika kwenye safari.
Hoja hii pia inahitaji kujadiliwa; kwa sababu Bibi Zaynab (s.a.) wakati wa kuolewa aliweka “sharti ndani ya mkataba wa ndoa” kwamba daima angekuwa pamoja na ndugu yake, Imam Husayn (a.s.), na sharti hili lilikubaliwa na Bwana Abdullah.
Kwa hiyo, ikiwa ndoa ingekuwa kizuizi cha uhamaji huu mtukufu, ingewezekana kulitatua suala hilo kwa hatua kama hizi, yaani kuweka sharti ndani ya mkataba wa ndoa.
Mwishowe, sababu za kawaida zinazotolewa kuhusu kutokuolewa kwake katika maandiko ya kihistoria huenda zisieleze ukweli wote, na huenda kulikuwa na hekima nyingine ambazo zilikuwa zaidi ya uchambuzi huu wa juu juu.
3. Upungufu wa “kufanana kiitikadi” — kuimarisha hoja ya kwanza
Sababu ya tatu ambayo inaweza kuzingatiwa, na ambayo huenda haijajadiliwa sana katika vyanzo, ni mazingira ya ukandamizaji na shinikizo kubwa la kisiasa lililokuwepo dhidi ya familia ya Ahlul-Bayt (a.s.).
Kufungamana na kuwa karibu na familia ya Imam (a.s.) katika kipindi hicho kulikuwa na gharama kubwa sana ya kiusalama; kiasi kwamba mtu yeyote aliyekuwa akitaka kumuoa binti wa Imam, kwa hakika alikuwa akiweka katika hatari maisha, mali, heshima na usalama wa familia yake.
Mazingira haya ya hofu na woga ambayo Bani Abbas walikuwa wameyaanzisha yaliwafanya watu wengi, hata kama walikuwa na nia, wasielekee upande huo kwa kuhofia madhara ya kisiasa na mapigo ya utawala.
Bila shaka, kama ulivyotaja, mijadala yote hii ni miongoni mwa uwezekano wa kihistoria. Kwa hakika, kuhusu swali hili muhimu, hakuna ushahidi wa mwisho na usio na shaka katika vyanzo vya kihistoria, na yanayosemwa ni uchambuzi unaowezekana unaotegemea ushahidi na mazingira yaliyotawala katika zama hizo.
Jambo linaloimarisha hoja ya “kutokulingana kiitikadi” ni mazingira maalumu ya kiitikadi ya zama hizo. Kama tulivyotaja katika mjadala kuhusu matatizo aliyokumbana nayo Imam Ridha (a.s.), Mashia wengi katika zama hizo walikuwa wameingia katika upotovu wa kiitikadi na kuelekea katika mikondo kama “Zaydiyya,” “Fathiyya” au “Waqifiyya.”
Katika hali kama hiyo, hata kama kulikuwa na mtu aliyemchumbia, si lazima awe alikuwa Shia wa Imami Ithnaashari. Ni jambo lililo wazi kwamba Imam Ridha (a.s.), akiwa mlezi na walii wake, asingekubali kamwe kufunga ndoa yake na mtu ambaye alikuwa na tofauti za kimsingi za kiitikadi na Ahlul-Bayt (a.s.).
Hitimisho
Mkusanyiko wa uwezekano huu unatupatia picha ya mazingira magumu ya kisiasa na kiitikadi ya zama hizo. Hata hivyo, ni lazima tukiri kwamba kuhusu suala hili hakuna ushahidi wa mwisho na wa yakini, na yote haya yako katika kiwango cha “uchambuzi wa kihistoria unaotegemea ushahidi uliopo.”
Ukweli wa jambo hili umefichika katika tabaka zilizojificha za historia ya kudhulumiwa Ahlul-Bayt (a.s.).
Pendekezo la kusoma; vitabu vitatu vyenye nyaraka kuhusu Bibi Ma’sumah (s.a.)
Kwa wapendwa wanaotamani kusoma zaidi kuhusu vipengele mbalimbali vya shakhsia, historia na karama za Hazrat Fatima Ma’sumah (s.a.), ninapendekeza vitabu vitatu vyenye thamani na nyaraka vifuatavyo:
1. Kitabu “Hadhrat Ma’sumah (s.a.)” Mwandishi: Bwana Ali-Akbar Mahdi-Pour
Mchapishaji: Aram-Del
2. Kitabu “Fatima Ma’sumah (s.a.), Historia na Utamaduni wa Qum”
Mwandishi: Bwana Ali Sadraei-Khui
Mchapishaji: Za’ir (inayohusishwa na Haram Tukufu ya Hadhrat Ma’sumah (s.a.))
3. Kitabu “Kitabu cha Utambulisho wa Hadhrat Fatima Ma’sumah (s.a.)”
Mwandishi: Bwana Ali-Akbar Zamani-Nejad
Mchapishaji: Za’ir (inayohusishwa na Haram Tukufu ya Hazrat Ma’sumah (s.a.))
Kusoma vitabu hivi, kutokana na maudhui yake yenye utajiri pamoja na simulizi za karama na visa vya kihistoria, kunaweza kumsaidia msomaji kupata uelewa wa kina zaidi kuhusu mwenendo na nafasi ya mwanamke huyu mtukufu.
Ingawa mijadala yetu katika vikao hivi ilijikita zaidi katika uchambuzi wa kihistoria na kisiasa, vyanzo hivi vinafungua mlango wa kumfahamu zaidi Bibi Ma’sumah (s.a.) kwa wale wanaopenda kumjua kwa kina zaidi.
Maoni yako